Şema terapi, çocukluk ve ergenlik döneminde karşılanmayan temel duygusal ihtiyaçlar sonucunda oluşan ve yetişkinlikte tekrar tekrar ortaya çıkan olumsuz düşünce, duygu ve davranış kalıplarını değiştirmeyi amaçlayan bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bu kalıplara erken dönem uyum bozucu şemalar denir ve beş şema alanı altında toplanır: ayrılma ve reddedilme, zedelenmiş özerklik, zedelenmiş sınırlar, başkalarına yönelimlilik ile aşırı tetikte olma ve baskılama. Aşağıda şema terapi nedir sorusunu ve bu alanları örnekleriyle açıklıyoruz.
Şema Terapi
Şema terapi, psikolog Jeffrey Young tarafından, klasik bilişsel davranışçı terapiden yeterince yarar görmeyen ve sorunları uzun süredir devam eden danışanlar için geliştirilmiştir. Yaklaşım bütünleştiricidir; bilişsel davranışçı terapinin yanında bağlanma kuramından, geştalt terapisinden ve psikodinamik yaklaşımlardan öğeler taşır.
Kuramın merkezinde temel duygusal ihtiyaçlar yer alır: güvenli bağlanma, özerklik ve yeterlilik duygusu, ihtiyaç ve duyguları ifade etme özgürlüğü, kendiliğindenlik ve oyun, gerçekçi sınırlar. Bu ihtiyaçlar çocuklukta yeterince karşılanmadığında kişi kendisi, başkaları ve dünya hakkında katı inançlar geliştirir. Şema adı verilen bu inançlar bir gözlük gibi çalışır; kişi yaşadıklarını bu gözlüğün ardından yorumlar ve çoğu zaman farkında olmadan şemayı doğrulayan durumları yeniden yaşar.
Başa çıkma biçimleri ve modlar
İnsanlar şemaların yarattığı acıyla üç temel yolla baş etmeye çalışır:
- Teslim olma: Şemayı doğru kabul edip ona uygun davranmak.
- Kaçınma: Şemayı tetikleyen durumlardan, duygulardan ve ilişkilerden uzak durmak.
- Aşırı telafi: Şemanın tam tersini kanıtlamaya çalışırcasına davranmak.
Şema terapide ayrıca mod kavramı kullanılır. Mod, belirli bir anda etkin olan duygu durumu ve başa çıkma tepkisidir; incinmiş çocuk, cezalandırıcı ebeveyn ve sağlıklı yetişkin modları bunlara örnektir. Terapinin hedeflerinden biri sağlıklı yetişkin yanını güçlendirmektir.
Terapi süreci nasıl ilerler?
Süreç genellikle iki evrede ele alınır. Değerlendirme ve eğitim evresinde danışanın şemaları, bunların kökenleri ve gündelik yaşamdaki tetikleyicileri belirlenir. Değişim evresinde ise bilişsel teknikler, imgeleme ve sandalye çalışması gibi yaşantısal teknikler ve davranış örüntülerini değiştirmeye yönelik çalışmalar kullanılır. Terapötik ilişki de başlı başına bir iyileşme aracıdır; terapist, sınırlı yeniden ebeveynlik adı verilen tutumla danışanın karşılanmamış ihtiyaçlarına profesyonel sınırlar içinde yanıt verir. Şema terapi çoğunlukla kısa süreli terapilere göre daha uzun soluklu bir çalışmadır.
Erken Dönem Uyum Bozucu Şemalar
Kuramda on sekiz şema tanımlanır ve bunlar beş şema alanında gruplanır.
1. Ayrılma ve reddedilme
Güven, sevgi ve aidiyet ihtiyacının karşılanmayacağı beklentisini içerir. Bu alandaki şemalar şunlardır: terk edilme, güvensizlik ve kötüye kullanılma, duygusal yoksunluk, kusurluluk ve utanç, sosyal izolasyon.
2. Zedelenmiş özerklik ve performans
Kişinin kendi başına ayakta durabileceğine ve başarabileceğine olan inancının zayıflığıyla ilgilidir. Bağımlılık ve yetersizlik, hastalık ve zarar görme karşısında dayanıksızlık, iç içe geçme ve başarısızlık şemaları bu alanda yer alır.
3. Zedelenmiş sınırlar
İç sınırlar, sorumluluk ve başkalarının haklarına saygı konusundaki güçlüklerdir. Haklılık ve büyüklenmecilik ile yetersiz özdenetim şemalarını kapsar.
4. Başkalarına yönelimlilik
Kişinin kendi ihtiyaçlarını geri plana atıp başkalarının istek ve onayına odaklanmasıdır. Boyun eğme, kendini feda etme ve onay arayıcılık şemaları bu alandadır.
5. Aşırı tetikte olma ve baskılama
Duyguların ve kendiliğindenliğin bastırılması, katı kurallara ve yüksek beklentilere uyma çabasıdır. Karamsarlık, duyguları bastırma, yüksek standartlar ve cezalandırıcılık şemalarını içerir.
Şema terapi örnekleri
Şemaların gündelik hayattaki yansımalarını birkaç örnekle somutlaştırabiliriz:
- Terk edilme: Partnerinin mesaja geç yanıt vermesini ilişkinin biteceğine yoran ve yoğun kaygı yaşayan biri, bu kaygıyla sürekli güvence isteyebilir ya da terk edilmeden önce kendisi uzaklaşabilir.
- Kusurluluk: En küçük eleştiride yoğun utanç duyan biri, yakınlaşıldığında sevilmeyeceğine inandığı için insanları belli bir mesafede tutabilir. Karşılıklı zarar veren ilişki örüntülerini toksik ilişki ne demek yazımızda ele aldık.
- Yüksek standartlar: Ne kadar çalışırsa çalışsın yaptığını yeterli bulmayan biri, dinlenmeyi suçlulukla yaşayabilir ve tükenmişliğe sürüklenebilir.
- Kendini feda etme: Hayır demekte zorlanan ve hep başkalarının ihtiyaçlarını öne alan biri zamanla içten içe kırgınlık biriktirebilir.
Bu örneklerde kendinizden izler bulmanız sizde bir bozukluk olduğu anlamına gelmez; şemalar hemen herkeste farklı derecelerde bulunur. Önemli olan, yaşamınızı ne ölçüde kısıtladıklarıdır.
Şema Terapi Kimler İçin Uygundur?
Şema terapi; ilişkilerde tekrarlayan sorunlar, süreğen mutsuzluk ve boşluk hissi, düşük benlik değeri ve bazı kişilik örüntüleri gibi uzun süredir devam eden güçlüklerde kullanılan bir yaklaşımdır. Yineleyen duygudurum sorunlarında da tedavinin bir parçası olabilir; bu konuda majör depresyonun belirtileri ve tedavisi yazımız bilgi verir. Hangi terapi yönteminin size uygun olduğuna ancak bir değerlendirme sonucunda karar verilebilir. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için alanında eğitim almış bir psikoloğa ya da psikiyatri uzmanına başvurmanız gerekir.
Sonuç
Şema terapi, bugünkü sorunların kökenini çocuklukta karşılanmamış ihtiyaçlarda arayan ve yerleşik kalıpları bilişsel, yaşantısal ve davranışsal tekniklerle değiştirmeyi hedefleyen bütünleştirici bir terapidir. On sekiz şema beş alan altında toplanır ve her biri farklı bir temel ihtiyaca işaret eder. Kendi kalıplarınızı tanımak değişimin ilk adımıdır; bu yolda bir uzmandan destek almak süreci hem güvenli hem de etkili kılar.
